Câu chuyện được mùa - rớt giá như một nghịch cảnh đắng lòng diễn ra với người nông dân trong suốt nhiều năm nay, song vẫn không tìm ra được lối thoát. Những bất cập trong khâu quản lý, định hướng tổ chức sản xuất, cùng việc thiếu quy hoạch gắn với nhu cầu tiêu thụ của thị trường đã khiến cho phần lớn sản phẩm nông, thuỷ sản có thế mạnh của Việt Nam cứ ở mãi trong vòng luẩn quẩn.
Nghịch lý được mùa - rớt giá: Luẩn quẩn chuyện quy hoạch và thị trường
Ùn ứ xe tải chở dưa tại cửa khẩu biên giới Tân Thanh (Lạng Sơn)
Vùng nổi tiếng trồng lúa và đậu phộng (lạc) tại Đức Hòa (Long An) đang rộ lên phong trào bỏ trồng lúa và đậu phộng để… trồng cỏ. Câu chuyện "oái oăm" này bắt nguồn từ việc một số địa phương lân cận của Đức Hòa thành lập các hợp tác xã (HTX) chăn nuôi bò sữa, với nhu cầu thu mua cỏ làm thức ăn cho bò ngày càng tăng cao.

Từ chuyện nông dân "nhắm mắt"…

Được biết, ban đầu, những người nông dân ở Đức Hoà còn cắt cả lúa… non để bán cho các HTX. Đến khi nguồn cung không đủ cho cầu tiêu thụ, việc trồng lúa làm thức ăn cho các trang trại bò có chi phí cao, trong khi giá trị và lợi nhuận từ việc bán cỏ lại cao gấp 4 lần trồng lúa, nên hàng loạt người dân tại đây đã bỏ trồng lúa và chuyển hẳn sang trồng cỏ.

Cũng tương tự, Tây Ninh vốn là vùng quy hoạch trồng mía, song khi thấy giá của 1ha cây khoai mì có thể "lời" bằng 4ha trồng mía, những người trồng mía đã tự ý chuyển đổi sang trồng khoai mì, bất chấp việc quy hoạch của chính quyền địa phương.

Hai câu chuyện trên được PGS.TS. Võ Tòng Xuân - chuyên gia nông nghiệp, dẫn ra làm ví dụ cho tình trạng người nông dân chuyển đổi cây trồng, vật nuôi theo phong trào khi thấy có lợi nhuận lớn.

Cho rằng người nông dân đang "nhắm mắt" để chạy theo lợi nhuận, bất chấp quy hoạch hay định hướng sản xuất của các cơ quan chức năng, song theo ông Xuân, gốc rễ của vấn đề chính là những quy hoạch nuôi trồng các sản phẩm nông, thuỷ sản hiện nay chưa gắn với thị trường tiêu thụ, khiến cho người nông dân không yên tâm để tập trung sản xuất các sản phẩm theo quy hoạch, mà chấp nhận sự "bấp bênh" hay thậm chí là cả "rủi ro" để đánh những "canh bạc" may rủi với chính mồ hôi, nước mắt của mình.

"Lý do sâu sa nhất là không có cơ quan hướng dẫn và nói cho nông dân biết thị trường thế giới hay thị trường trong nước thế nào, thị trường cần sản phẩm gì để trên cơ sở đó bố trí lại sản xuất, cung ứng theo nhu cầu. Hiện Bộ NN&PTNT cùng Bộ Công thương là những đơn vị phụ trách vấn đề này, song bất cập nhất trong quy hoạch hiện nay là thiếu sự kết nối với thị trường đầu ra, trong khi thông tin đưa ra cho bà con nông dân lại rất ít, nên đã dẫn đến tình trạng, người nông dân sản xuất theo phong trào, chạy theo lợi nhuận khi thấy trên thị trường có các sản phẩm cây trồng vật nuôi được bán với giá cao", ông Xuân đánh giá.

Cùng quan điểm trên, ông Trần Công Thắng - Trưởng bộ môn Nghiên cứu chiến lược và chính sách phát triển, Viện Chính sách và Chiến lược Phát triển Nông nghiệp, Nông thôn (IPSARD) cho rằng, "nút thắt" lớn nhất trong chính sách quy hoạch của các ngành nông, thuỷ sản là chỉ tập trung ở việc quy hoạch trong sản xuất, mà thiếu định hướng quy hoạch gắn với thị trường, nên hiệu quả kinh tế thấp do sản phẩm làm ra không phù hợp hoặc đáp ứng đúng yêu cầu của thị trường.

Đến vấn đề lỗi chính sách

"Việc thiếu kết nối sản xuất với thị trường trong các quy hoạch đã làm cho người nông dân chịu nhiều thiệt hại lớn, dẫn đến tâm lý "chán" sản xuất theo quy hoạch, và người nông dân có xu hướng nuôi trồng theo phong trào, tức là khi thị trường "sốt" mặt hàng nào thì chạy đua sản xuất, đặc biệt khi các thương lái lùng mua các nông, thuỷ sản với giá cao, bất chấp những rủi ro đã được cảnh báo", ông Thắng nói.

Cũng bởi vậy mà trong phiên trả lời chất vấn của Bộ trưởng Bộ Công thương Vũ Huy Hoàng vào ngày 1/4 vừa qua, chuyện được mùa - rớt giá của gạo, chuyện thương lái thu mua nông sản lạ, chuyện dưa hấu ứ đọng, ách tắc khi đi tìm thị trường tiêu thụ, hay chuyện người dân đua mở rộng sản xuất tôm hay thanh long… đã liên tục "đốt nóng" nghị trường.

Nhận trách nhiệm tìm thị trường là của ngành công thương và cho biết đã rất "nỗ lực" xúc tiến hay đàm phán các hiệp định thương mại…, song ông Hoàng cũng phải thừa nhận, mọi cố gắng trên cũng chưa đáp ứng được yêu cầu tiêu thụ cho nông dân.

Còn theo ông Cao Đức Phát - Bộ trưởng Bộ NN&PTNT, dù đã rà soát và điều chỉnh quy hoạch sản xuất các ngành hàng nông, thuỷ sản; tăng cường kết nối nông dân với doanh nghiệp, thị trường, song hiệu quả vẫn chưa được như mong muốn, nên cho biết sẽ "rút kinh nghiệm" để làm tốt hơn.

Theo các chuyên gia, khi mà những nút thắt lớn nhất là gắn quy hoạch với tiêu thụ, xây dựng hệ thống thông tin thị trường, tạo sự kết nối giữa nhà nông, nhà khoa học, doanh nghiệp… chưa được nhận thức đầy đủ và triển khai đồng bộ, thì rất khó để thay đổi được những bất cập trong sản xuất và tiêu thụ nông, thuỷ sản hiện nay.

Cũng bởi vậy, bức xúc trước tình trạng thương lái nước ngoài thu mua nông, thủy sản của Việt Nam khiến người dân đua sản xuất rồi lại bỏ mặc, ông Xuân đặt câu hỏi: "Tại sao cứ đến khi có thông tin thương lái thu mua cây này, vật kia, các cơ quan chức năng mới vào cuộc điều tra, xử lý? Thay vào đó, sao chúng ta không có những người trực tiếp sang Trung Quốc xem thị trường cần gì, mang đơn đặt hàng về và trên cơ sở tiềm năng từng địa phương để định hướng sản xuất cho nông dân?".

Theo Thời báo kinh doanh