Tân Tổng thống Mỹ và cục diện mới cho quan hệ Việt - Mỹ

Lề Phương

08:00 13/06/2016

BizLIVE - Sắc thái đối lập giữa hai ứng viên sáng giá nhất là ông Donald Trump và Hilary Clinton hứa hẹn sẽ thay đổi cục diện quan hệ giữa Mỹ với Việt Nam nói chung và Châu Á nói riêng.

Tân Tổng thống Mỹ và cục diện mới cho quan hệ Việt - Mỹ

Theo hệ thống lưỡng đảng, hai ứng cử viên Tổng thống mới có thể là Donald Trump – ứng viên đảng Cộng hòa, hoặc Hilary Clinton – ứng viên đảng Dân chủ.

Chuyến thăm Việt Nam của Tổng thống Mỹ Barack Obama diễn ra không lâu trước thềm cuộc bầu cử Tổng thống Mỹ.

Sau ngày 8/11, nước Mỹ sẽ có một người đứng đầu mới, đây sẽ là nhà lãnh đạo quyết định các chính sách đối nội và đối ngoại mới. Mối quan hệ giữa Mỹ và Việt Nam không phải là ngoại lệ.

Theo hệ thống lưỡng đảng, hai ứng cử viên Tổng thống mới có thể là Donald Trump – ứng viên đảng Cộng hòa, hoặc Hilary Clinton – ứng viên đảng Dân chủ.

Tổng thống Hillary Clinton: Kế thừa và phát huy

Nếu bà Hilary Clinton đắc cử, có khả năng cao bà sẽ kế thừa chiến lược tiếp cận Việt Nam của ông Obama và tiếp tục xích lại gần với Việt Nam.

Trước đây, dưới tư cách Ngoại trưởng Mỹ, bà hoàn toàn ủng hộ chính sách đối ngoại truyền thống của Mỹ. Theo đó, bà có thể sẽ là Tổng thống Mỹ thời hiện đại công du nhiều nhất, và có nhiều kinh nghiệm nhất.

Ví dụ, dưới cương vị Đệ nhất phu nhân, bà đã tháp tùng Cựu Tổng thống Bill Clinton trong chuyến thăm Việt Nam vào năm 2000, chuyến thăm cấp Tổng thống đầu tiên kể từ thời cựu Tổng thống Richard Nixon vào năm 1969.

Đối với các vấn đề kinh tế, bà Hillary Clinton có thể sẽ mở rộng các thỏa thuận thương mại tự do với Châu Á – Thái Bình Dương. Thời còn làm Ngoại trưởng, bà đã nhiều lần lên tiếng ủng hộ TPP.

Ví dụ năm 2012, tại Singapore, bà có bài phát biểu nhấn mạnh lợi ích của TPP trong việc dỡ bỏ hàng rào thuế quan, nâng cao tiêu chuẩn và tiếp sức cho đà tăng trưởng dài hạn trong khu vực.

Sau khi TPP được hoàn tất vào tháng Hai, bà phát đi tín hiệu phản đối một số chi tiết trong thỏa thuận. Do đó, chính sách của Mỹ có thể có thay đổi.

Tuy nhiên, đây có thể chỉ là hành động mang tính chiến thuật, trong bối cảnh nhiều người dân Mỹ tỏ thái độ thù địch với thương mại tự do.

Dưới thời chính quyền Barack Obama, bà Hillary Clinton nổi tiếng là một thành viên nội cách “chủ chiến”. Bà ủng hộ Mỹ can thiệp vào Libya và Syria, ví dụ như “Vùng cấm bay” của NATO.

Thậm chí, bà tỏ ra quyết liệt hơn ông chủ Nhà Trắng trong việc khẳng định chính sách của Mỹ tại châu Á - Thái Bình Dương.

Trong chiến dịch tranh cử, bà Hillary Clinton cam kết sẽ buộc Trung Quốc phải “chịu trách nhiệm” trước các hành động khiêu khích trong khu vực, và tái khẳng định vai trò của Mỹ ở khối Thái Bình Dương.

Ngày 2/6, khi nhắc đến vấn đề quốc phòng an ninh, bà nhấn mạnh vai trò quan trọng của mạng lưới đồng minh tại châu Á – Thái Bình Dương.

Bà cũng chỉ trích mạnh mẽ các phát ngôn của ông Donald Trump liên quan tới NATO và đồng minh của Mỹ tại châu Á (sẽ được nhắc tới dưới đây).

Bà Hillary Clinton nhận thức rõ bản chất biến động của các tranh chấp chủ quyền tại Đông Nam Á. Tháng 7/2010, tại Diễn đàn ASEAN tổ chức tại Hà Nội, cựu Ngoại trưởng Mỹ Hillary Clinton tuyên bố tự do hàng hải là một “lợi ích quốc gia” của Mỹ, và rằng Mỹ phản đối bất cứ bên nào tại Biển Đông sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực.

Nhắc tới đường chín đoạn phi pháp của Trung Quốc, bà nói: “Các tuyên bố chủ quyền lãnh hải hợp pháp trên Biển Đông chỉ nên căn cứ từ các tuyên bố chủ quyền lãnh thổ hợp pháp”.

Theo Công ước liên hợp quốc về Luật Biển, đảo hoặc các công trình nhân tạo không hậu thuẫn các tuyên bố về lãnh hải.

Nhìn từ lịch sử và lập trường chính trị, có thể dự đoán Hillary Clinton sẽ tiếp tục kế thừa mối quan hệ kinh tế với Việt Nam; ủng hộ dàn xếp tranh chấp trên Biển Đông thông qua các định chế quốc tế như ASEAN; củng cố năng lực hàng hải và quân sự của các đối tác chiến lược như Việt Nam; tạo sức ép khiến Trung Quốc tuân thủ luật quốc tế; và cứng rắn bảo vệ quyền tự do hàng hải và hàng không.

Tổng thống Donald Trump: Tái định vị và bất ổn

Nếu ông Donald Trump đắc cử, cần tính đến những yếu tố khó lường. Ông là một ứng cử viên “phi truyền thống” cho chiếc ghế Tổng thống.

Đây là chiến dịch tranh cử đầu tiên của ông. Donald Trump tạo dựng danh tiếng từ khối tài sản bất động sản khổng lồ, tần suất xuất hiện dày đặc trên ti vi và báo lá cải.

Chiến dịch tranh cử của ông cũng đập tan mọi dự đoán trước đó, cả về cách thức lẫn thông điệp.

Trong bài phát biểu về chính sách đối ngoại, ông Donald Trump tuyên bố để ngăn chặn tình trạng nhập cư bất hợp pháp và tỷ lệ tội phạm, ông tuyên bố sẽ “xây một bức tường” giữa Mỹ và Mexico.

Để đẩy mạnh cuộc chiến chống khủng bố, ông Donald Trump đã đưa ra ý tưởng tra tấn các nhân vật bị tình nghi, và nhắm vào gia đình của họ.

Phản ứng trước vụ tấn công khủng bố nhằm vào California tháng 12/2015, ông đề xuất cấm tạm thời người Hồi giáo đi vào lãnh thổ Mỹ.

Đối với Việt Nam và châu Á – Thái Bình Dương nói chung, có ít nhất 4 lĩnh vực mà chính quyền Donald Trump sẽ tái định vị, dẫn đến bất ổn.

Đầu tiên là thương mại. Donald Trump đã lên tiếng phản đối thỏa thuận thương mại tự do. Ông phản đối TPP – gọi đó là một “thỏa thuận tồi tệ”, chỉ có lợi cho Trung Quốc mà không phải Mỹ (mặc dù Trung Quốc không là nước thành viên).

Ông cũng nghi ngờ WTO và chỉ trích tư cách thành viên của Trung Quốc trong tổ chức.

Để ủng hộ doanh nghiệp và người dân Mỹ chống lại sự cạnh tranh không lành mạnh, ông cam kết sẽ có một loạt các biện pháp trả đũa nhắm vào Trung Quốc vì hành vi thao túng tiền tệ, trợ cấp cho công ty nhà nước, và ăn cắp bản quyền sở hữu trí tuệ.

Có thể đây sẽ là các biện pháp mà ông áp dụng với những nước khác ở ASEAN có thặng dư thương mại với Mỹ, như Việt Nam.

Thứ hai là mạng lưới đồng minh của Mỹ. Donald Trump đã chỉ trích vai trò của các nước từ NATO cho đến Thái Bình Dương. Ông cho rằng mạng lưới này bất cân xứng, tạo thêm gánh nặng cho Mỹ.

Ví dụ, ông đề xuất Mỹ để các nước đồng minh như Arab Saudi, Nhật Bản và Hàn Quốc tự phát triển vũ khí hạt nhân, thay vì hỗ trợ như hiện tại.

Thứ ba, ông thề sẽ không can dự vào các xung đột không trực tiếp ảnh hưởng tới an ninh của Mỹ. Ông đã chỉ trích mạnh mẽ việc Mỹ tham gia vào cuộc chiến tại Iraq và Libya.

Ông Donald Trump chưa phát tín hiệu về tranh chấp trên Biển Đông, tuy nhiên khi Mỹ không phải là bên liên quan trực tiếp, có lẽ Tổng thống Donald Trump mặc định sẽ không can dự. Mỹ sẽ để Việt Nam và Philippines tự bảo vệ lợi ích.

Thứ tư là vai trò “người bảo hộ” của Mỹ trong việc thực hiện các quyền tự do quốc tế. Sau Thế chiến II, Mỹ là nước kiến thiết các định chế quốc tế, duy trì quyền tự do hàng hải, phổ biến các giá trị dân chủ, và là trọng tài trong các vụ tranh chấp quốc tế.

Hiện chưa rõ chính sách “ưu tiên Mỹ” của Donald Trump có kế thừa các di sản này hay không, nhưng khả năng là thấp. Chỉ riêng yếu tố này đã làm nảy sinh sự bất ổn trong chính sách ngoại giao của Mỹ do Donald Trump lãnh đạo.

Là ông Donald Trump hay bà Hillary Clinton, ngày 8/11 tới, người Mỹ sẽ chọn ra Tổng thống mới, và lựa chọn này sẽ ảnh hưởng tới triển vọng quan hệ ngoại giao với Việt Nam nói riêng và khu vực Châu Á – Thái Bình Dương nói chung. 

* Bài viết thể hiện quan điểm của tác giả Roncevert Ganan Almond đăng trên trang The Diplomat.
Ông Roncevert Ganan Almond hiện là đối tác tại công ty luật Wicks Group, có trụ sở tại Washington, DC. Ông thường tư vấn cho các cơ quan chính phủ ở châu Á, châu Âu, Trung Đông, châu Phi và Mỹ Latinh về các vấn đề luật pháp quốc tế.
Ông từng là cố vấn cho Ủy ban đánh giá kinh tế và an ninh Mỹ - Trung (USCC) thuộc chính phủ Mỹ về các vấn đề pháp lý liên quan đến Vùng nhận dạng phòng không (ADIZ).

LỀ PHƯƠNG

Từ khóa: tổng thống Mỹ