“Không doanh nghiệp trung gian, nông dân sao giàu được?”

Kim Yến

16:51 09/06/2015

BizLIVE - Ông là một trong những người tiên phong “mở cõi” cho các sản phẩm nông nghiệp Việt Nam như mít, chuối, khoai lang… sang thị trường các nước, từng thắng kiện ở Trung Quốc, cũng từng trải qua những mất mát, tai họa tưởng chừng trắng tay…

“Không doanh nghiệp trung gian, nông dân sao giàu được?”

Ông Nguyễn Lâm Viên, Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc Công ty Cổ phần Vinamit, Phó chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp và Trang trại Việt Nam. Ảnh: Quý Hòa

Ông Nguyễn Lâm Viên, Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc Công ty Cổ phần Vinamit, Phó chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp và Trang trại Việt Nam đã giành cho BizLIVE một cuộc trò chuyện với nhiều quan điểm thẳng thắn về nông nghiệp Việt Nam và chính sách nông nghiệp của Nhà nước.

“Chúng ta đang hoàn toàn bỏ ngỏ”

Nông nghiệp Việt Nam đang trở thành cuộc tranh luận nóng bỏng trên nhiều diễn đàn, nhìn bức tranh toàn cảnh, ông thấy lo ngại nhất điều gì hiện giờ?

Đây không còn là “cuộc chiến” của một cá nhân, mà phải là sự cộng hưởng của rất nhiều phía. Phải có tiếng nói chung của tập thể, gợi lên tinh thần dân tộc để tạo thành sức mạnh mới hy vọng.

Chứ thực chất thì thấy khó rồi. Nhà nước rối, không có cách nào gỡ, mà mở cho người ngoài vô gỡ, có khi lại còn chết lẹ nữa…

Cử nhìn toàn cảnh bức tranh nông nghiệp sẽ thấy rõ. Đầu tiên là chương trình khuyến nông nhưng chỉ “xúi” trồng chứ không chỉ chỗ cho nông dân bán, không có một trung tâm thị trường,mặc dân muốn bán đâu thì bán. Trong nước thì thương lái, ngoài nước thì thương nhân, mạnh ai nấy tự đến tận đồng ruộng của mình luôn, dùng “cò” đồng ruộng, biết nông dân mình xài giống gì, trồng cây gì, xuống giống ngày nào, thu hoạch ngày nào…

Thậm chí họ còn biết rõ hơn cả thương lái Việt Nam, vì họ đi đến đâu cũng chẳng thấy ai chặn giữ gì cả. Thực tế nghiêm trọng bây giờ không phải doanh nghiệp Việt Nam tích tụ đất, mà doanh nghiệp nước ngoài cũng tích tụ đất, bán giống, kêu nông dân làm thuê cho họ và họ mang sản phẩm đi dưới nhiều hình thức. Không chỉ có Trung Quốc, mà cả Đài Loan, Thái, Nhật.…

Điều đó sẽ xảy ra với cà phê, hạt tiêu, cao su, kể cả lúa gạo... Vì chúng ta đang hoàn toàn bỏ ngỏ. Không có đất nước nào làm như vậy cả. Lẽ ra chúng ta phải có hàng rào để cản họ lại.

Theo ông, nguyên nhân chính là vì đâu?

Chúng ta chưa có lớp doanh nghiệp trung gian đủ mạnh để điều phối thị trường cả đầu vào và đầu ra, buông lỏng mọi kiểm soát, dẫn tới việc ai cũng có thể đi thẳng xuống đồng ruộng, xúi dân mình trồng.

Họ đưa giống gì trồng cái đó, đưa thuốc gì xài cái đó. Thậm chí các cơ quan khuyến nông còn giúp đỡ họ bán giống, bán thuốc. Gần như 100% bị chi phối bởi các thương nhân.

Nhưng sau nhiều năm tham gia thị trường, Việt Nam cũng đã hình thành một lớp doanh nhân dày dạn thương trường đó chứ?

Nói cho cùng, vẫn có những nhà tiêu thụ âm thầm xây dựng thị trường cho mình, nhưng họ chỉ “núp” ở đâu đó chứ không lộ diện. Hệ thống siêu thị cũng chỉ là “núp đâu đó”, một cách rời rạc. Chính điều đó càng nguy hiểm hơn khi chúng ta mở cửa.

Vinamit chỉ là một trong những nhà tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp, góp phẩn điều tiết ngành mít, khoai môn, chuối, khoai lang. Về ngành yến có chị Tư Hường. Chanh dây, thanh long, hồ tiêu… cũng có một người, nhưng chỉ mang tính âm thầm, rất nhỏ, không có những doanh nhân đầu ngành, không hình thành được mạng lưới tổng quan điều phối thị trường một cách chủ động. Chính vì vậy mới có câu chuyện dưa hấu, hành tây… ế ẩm như vừa qua.

Chính tư duy lúc nào cũng đi thẳng xuống người nông dân đã không cho tầng lớp doanh nghiệp trung gian được hình thành một cách lành mạnh. Mọi khuyến khích cho nông nghiệp cũng đi thẳng xuống người nông dân.

Thuế VAT miễn giảm cho nông dân, nhưng doanh nghiệp đi giúp nông dân tiêu thụ sản phẩm một cách công khai, chân chính như Coop Mart thì lại bị đánh thuế VAT 10%.

Ủa, nếu vậy thì tôi làm thương lái cho rồi?! Điều đó dẫn tới việc nông dân mình ngày ngày cứ chờ người nước ngoài đến, hôm nay thấy anh Trung Quốc thì hạ giá xuống, thấy anh Đài Loan thì tăng giá lên…

Tầng lớp doanh nghiệp trung gian đã không được khuyến khích trong một thời gian quá dài, thì làm sao có động lực để hình thành một hệ thống các công ty, hợp tác với nhau, tạo thành hệ thống chuỗi phân phối thâm nhập sâu vào các ngành nghề?

“Nhà nước phải dựng lên tầng lớp doanh nghiệp này”

Ông có nhắc đi nhắc lại về tầng lớp doanh nghiệp trung gian?

Vâng. Phải xác lập lại hệ thống trung gian trong bán buôn, bán lẻ, bán xuất khẩu, đưa ra một loạt chính sách, luật bảo hộ, luật cạnh tranh, luật đổi mới sáng tạo… để chặn lại sức ép bên ngoài.

Chính những nhà kinh doanh này mới biết tạo marketing, mới tạo sóng để giữ giá cho nông dân. Nhà kinh doanh này không bao giờ cho bên ngoài biết tin nông dân năm nay được mùa hay thất mùa.

Tôi mua nho bên Mỹ cũng vậy, phải có kế hoạch 5 tháng trước, phải đồng ý giá mới có thể mua. Còn ở mình, thì chỉ cần cú điện thoại cho “cò” ở dưới quê là biết ngay năm nay được mùa hay mất mùa, khiến người ta tha hồ ép giá.

Bên cạnh việc hình thành các thương nhân của hệ thống tiêu thụ xuất nhập khẩu là thương nhân hệ thống phân loại, bảo quản, chế biến sau thu hoạch. Muốn hình thành lớp này, ba lực lượng phải quyết tâm, đó là Nhà nước, hiệp hội, doanh nghiệp.

Nhà nước phải dựng lên tầng lớp doanh nghiệp này, đó là sự phân cấp quản trị trung gian thôi, chứ không có gì đáng lo cả!

Nếu không có chị Tư Hường thì giá yến Việt Nam không bao giờ có giá 20 triệu đồng, chứ đừng nói 50 triệu đồng, cũng chỉ như Indonesia là 800 USD thôi.

Nên, Hiệp hội Doanh nghiệp và Trang trại Việt Nam phải là của những doanh nhân nông nghiệp, nhà trang trại thực sự, không phải là những cán bộ Nhà nước ngồi ở đó, bảo đảm quyền lợi của người trồng, là nơi tham gia để hiểu thị trường bên ngoài.

Nhìn vào việc bán nhà hiện nay, thấy các nhà phân phối làm giá rất tốt. Họ là sàn giao dịch, là nhà môi giới, biết cách PR, khuyến mãi, mời những người nổi tiếng tới…, để con sóng mua nhà bùng lên.

Phải cần những người lướt sóng thì cơn sóng này mới lớn. Phải cho họ xứng đáng, đôi bên đều có lợi thì họ mới tạo sóng chứ.

Nông nghiệp mình cũng vậy thôi...

Hãy “bưng” những nhà kinh doanh này vào nông nghiệp đi, nông nghiệp Việt Nam sẽ có “hàng hiệu”. Phải tạo ra những con người đi buôn bán, họ biết quảng cáo một cách đầy nghệ thuật, tạo ra phong cách người bán hàng, nghệ thuật chào hàng… Kinh doanh phải có chiêu trò, mình “ngờ nghệch” quá thì chỉ phơi bụng cho người ta thấy.

Họ chính là người lướt sóng đó, họ đóng vai trò của người giữ giá. Phải có họ nông thôn mới tốt được, họ ngồi mát ăn bát vàng cũng được, miễn sao họ làm cho nông dân giàu là được rồi.

Ông đánh giá thế nào về việc các “đại gia” đang nhảy vào nông nghiệp như Vingroup, Hoàng Anh Gia Lai…?

Hoàng Anh Gia Lai đang đầu tư rất nghiêm túc cho nông nghiệp, nhưng lại đầu tư ở bên Lào! Anh là vị cứu tinh với người nông dân Lào, được Chính phủ Lào rất ủng hộ. Sản phẩm nông nghiệp của anh bán tốt, giá rẻ, nông dân giàu lên.

Và đó cũng là điều mà Chính phủ mình phải xem lại.

Cách đi của Việt Nam vẫn là bằng nông nghiệp, Chính phủ bắt buộc phải vực nó lên. Nhưng vực thế nào để đất nước này trở thành làm thuê hết hay tạo ra những con người làm chủ, thì đó là cách đi của Chính phủ.

“Trên Facebook hiện nay đang có làn sóng hù dọa”

Sau mối lo hàng Trung Quốc, giờ lại đến mối lo hàng Thái ngập tràn... Ông nghĩ sao?

Với thế mạnh nông nghiệp sạch, khi hàng Thái tràn qua với cự ly gần, siêu thị cũng của họ, trong khi dân mình có sẵn trong người máu “vọng ngoại” rồi, thì cuộc chiến càng cam go.

Nhưng dẫu gì tôi nghĩ nếu dân mình đoàn kết lại, ý thức được phải làm nông nghiệp một cách đàng hoàng, chuyên nghiệp mà giá phải rẻ mới có cơ hội giữ thị trường.

Tôi đang lo khi Thái Lan, Trung Quốc tràn qua, họ lấy ngay tên của mình, thuê ngay nông dân của mình, và họ mang sản phẩm về nước tiêu thụ.

Trên Facebook hiện nay đang có làn sóng hù dọa. Rau ngậm thuốc, mít bơm thuốc… Nhưng, marketing hù dọa cũng chính là một dạng chiêu trò, mà nhiều khả năng của thương nhân nước ngoài kích hoạt để tẩy chay hàng Việt, mở cửa cho hàng ngoại vô. Chiêu trò này chỉ có nhà kinh doanh mới nhận ra.

Vinamit làm thế nào để có thể chủ động nguồn cung với một khối lượng xuất khẩu lớn?

Thực ra mà nói độ ổn định, đồng đều của nông dân mình chưa bằng bên ngoài, nhất là khi người tiêu dùng đang chuộng sản phẩm công nghệ sinh học.

Tôi phải quay về nông trại, tự nghiên cứu giống, tự trồng, kêu gọi nối kết thêm với các nhà khoa học thế giới, hướng dẫn lại nông dân mình để đạt chứng chỉ organic, có như thế mới tạo sóng được.

“Điều tôi lo nhất là giới trẻ mất định hướng và sợ hãi”

Từng có dự định đầu tư nhà máy ở Mỹ, lý do gì ông quyết định ở lại Việt Nam và đeo đuổi quyết liệt với ngành chế biến sau thu hoạch?

Hiện gia đình tôi đều ở Mỹ, chỉ có mình tôi ở lại. So với nông nghiệp Việt Nam, Mỹ ủng hộ tôi dữ lắm, cho tôi nhà xưởng, chỉ cần tôi nuôi được 20 lao động, họ cần tôi tăng cường kỹ thuật chế biến, can thiệp luôn hệ thống siêu thị, không cần mình phải bận tâm gì hết về tiêu thụ.

Nhưng suy đi tính lại, tôi nghĩ, tại sao mình phải giúp người Mỹ? Qua xứ người ta, mình không phải là ông chủ. Mình chỉ là chủ ở trên đất nước mình. Mình ở lại Việt Nam, thấy có ý nghĩa hơn. Vả lại tôi không bỏ Việt Nam được, vì cơ ngơi nhà máy vẫn còn ở đây.

Cuộc chơi này mình phải làm chủ, lòng tự trọng của dân mình mạnh lắm. Tức nước sẽ vỡ bờ thôi.

Nhìn lại quá khứ, điều gì đã giúp ông “ngộ” ra chính mình?

Tôi là đứa trẻ nghèo ra đời hai bàn tay trắng, đó là sức ép rất mạnh buộc mình phải vươn lên. 14 tuổi đã phải vừa học vừa làm, vì không ra đời kiếm ăn sẽ bị đói. Đi bỏ mối pin, kiếm tiền cho mẹ, khát vọng đầu tiên với tôi là phải tìm mọi cách giúp cho bố mẹ thoát nghèo.

Đó là động lực lớn nhất khiến tôi đi làm mướn khắp các xưởng người Tàu, vô chợ Kim Biên để học họ làm ăn.

Khi có gia đình rồi, động lực lớn nhất là phải… có sữa cho con, cho vợ con thoát nghèo. Từ đó nuôi khát vọng đi tìm kiến thức từ bên ngoài. Với tư cách doanh nhân, khoảng 25 tuổi, tôi đã đi khắp các nước Đông Ấu, từ Liên Xô cũ tới Ba Lan…

Sau đó là tất cả các nước Đông Nam Á, năm 1988 tôi trụ lại Đài Loan, và hiểu “túi khôn” là ở đây. Mình là đất nước nông nghiệp, người Đài Loan đã từng dạy Thái Lan làm nông nghiệp.

Công nghệ sinh học Đài Loan đã phát triển từ thập niên 90. Tôi học công nghệ sau thu hoạch từ đây. Họ nghiên cứu chiều sâu hơn, giúp cho cây cối tăng trưởng tốt nhất, có lợi cho sức khỏe với nhiều khác biệt hơn.

Niềm vui lớn nhất của ông bây giờ là gì?

Với vai trò Phó chủ tịch Hiệp hội, qua những hội thảo liên tục về nông nghiệp sắp tới, tôi muốn truyền đến mọi người dân tinh thần tự chủ để đất nước cùng sôi sục lên, cùng với Nhà nước thay đổi suy nghĩ của mình về nông nghiệp.

Ngày nào chưa có một “đấng minh quân” cho nông nghiệp thì chưa thể thay đổi được mọi điều.

Điều tôi lo nhất là giới trẻ mất định hướng và sợ hãi, bơ vơ trong thế giới của mình. Nhà nước, doanh nhân phải cùng giúp họ nuôi dưỡng ý chí khởi nghiệp một cách kiên định, bền bỉ, để tạo sự bứt phá.

Tôi rất nóng ruột muốn chia sẻ với các bạn, để động viên, thôi thúc sự dũng cảm, lao ra thị trường…

KIM YẾN