Vòng xoáy chính trị đảo lộn Posco Hàn Quốc như thế nào?

Lề Phương

14:53 09/04/2015

BizLIVE - “Không thể phủ nhận Posco bị tác động từ chính trị, minh chứng qua việc hầu hết các chủ tịch đều rời ghế trước khi kết thúc nhiệm kỳ. Mỗi lần sếp mới lên thay, cả công ty lại nín thở vì không ai biết điều gì sẽ xảy ra. Năm nay, lịch sử lại lặp lại”, một lãnh đạo Posco tiết lộ.

Vòng xoáy chính trị đảo lộn Posco Hàn Quốc như thế nào?

Tổng thống Hàn Quốc Park Chung Hee (giữa) và Chủ tịch Posco Park Tae-joon (phải) trong chuyến thị sát công ty sắt thép Pohang.

Tập đoàn sản xuất thép lớn nhất Hàn Quốc đang bị Văn phòng công tố quận trung tâm Seoul điều tra làm rõ nghi án lập quỹ đen 9,8 triệu USD tại Việt Nam.

Cuộc điều tra mở đầu bằng đợt bố ráp trụ sở công ty xây dựng Posco E&C, sau đó mở rộng tới đối tác làm ăn. Thậm chí ông Chung Joon-yang, cựu Chủ tịch Tập đoàn Posco, cũng bị thẩm tra.

Ông Chung bị cấm rời Hàn Quốc vì nghi vấn vô trách nhiệm trong giám sát khoản đầu tư nước ngoài lên tới 7 tỷ USD. Số tiền này được dùng để trang trải các vụ mua bán, sáp nhập trong giai đoạn từ 2/2009 – 3/2014.

Tuy nhiên đây không phải lần đầu tiên Posco dính đến các vụ điều tra tham nhũng. Chuyện này gần như trở thành thông lệ mỗi khi lãnh đạo mới lên nắm quyền.

Nhiều người cho rằng Posco chưa bao giờ thoát khỏi cái bóng của ảnh hưởng chính trị sau khi công ty quốc doanh này được cổ phần hóa vào năm 2000, tờ Korea Joongang Daily nhận định.

Ông vua ngành thép

Nhà sáng lập Posco là ông Park Tae-joon, được người Hàn mệnh danh là “ông vua ngành thép”. Trong 25 năm ông lãnh đạo dưới cương vụ Chủ tịch từ 1968, Posco đạt sản lượng sản xuất hàng năm tại 21 triệu tấn thép.

Nguyên nhân chính đằng sau thành tựu này là sự hậu thuẫn nhiệt tình từ ông Park Chung Hee, thân sinh của đương kim Chủ tịch Hàn Quốc Park Geun-hye.

Ban đầu, ông Park Chung Hee là một quan chức cấp cao trong quân đội Hàn Quốc. Hai lãnh đạo họ Park gặp gỡ tại Học viện quân sự Hàn Quốc năm 1947.  Ông Park Tae-joon nhanh chóng trở nên thân thiết với ông Park Chung Hee, người hơn ông 10 tuổi.

Khi ông Park Chung Hee chuẩn bị đảo chính quân sự, ông đã đề nghị Park Tae-joon chăm sóc gia đình mình trong phòng khi sự kiện ngày 16/5 thất bại.

Tổng thống Hàn Quốc Park Chung Hee (phải) và Chủ tịch Posco  Park Tae-joon (trái).

Sau khi ông Park Chung Hee lên chức Tổng thống Hàn Quốc năm 1961, ông Park Tae-joon được chỉ định chức Tổng thư ký.

2 năm sau, ông được thăng chức lên Chủ tịch của Korea Tungsten, một công ty xuất khẩu nhân kim loại vonfam. Ông cũng được Tổng thống lệnh lên kế hoạch thành lập một công ty sản xuất thép, vì ông Park Chung Hee muốn Hàn Quốc có một nguồn cung nguyên liệu vững chắc, phục vụ sản xuất công nghiệp.

Ưu ái đặc biệt

Khi Hàn Quốc tuyên bố sẽ sản xuất thép, hầu hết các cường quốc khác tỏ ý chê cười, trong đó có Nhật Bản và Mỹ.

Thu nhập bình quân đầu người của quốc gia này thời bấy giờ đạt chưa đầy 100USD/năm, tổng kim ngạch xuất khẩu chỉ đạt 42 triệu USD vào năm 1967. Trong khi đó, chi phí xây dựng một nhà máy sản xuất sắt thép đồng bộ là 150 triệu USD.

Không tìm được nhà đầu tư nước ngoài, Chủ tịch Posco xin Tổng thống cho phép dùng vốn từ quỹ bồi thường Nhật Bản trả cho Hàn Quốc sau 36 năm thực dân cầm quyền.

Bản thân hiệp ước bồi thường này cũng gây phẫn nộ trong dư luận. Khi chính quyền ông Park Chung Hee thông qua đề xuất bồi thường của Nhật Bản, người dân chỉ trích nhà lãnh đạo bán rẻ lòng tự tôn dân tộc đổi lấy tiền bạc. Vì Nhật không đề cập tới bồi thường cho các tổn hại về thể chất và tinh thần của người Hàn Quốc.

Gom được 74 triệu USD từ quỹ bồi thường, vay 50 triệu USD từ nhà băng Nhật Bản, ông Park Tae-joon đủ tiền thành lập Posco vào tháng 4/1968, tên sơ khai là Công ty sắt và thép Pohang.

Ông Park Chung Hee tiếp tục hậu thuẫn Posco hết mực. Ví dụ năm 1970, một tờ báo đã tiếp cận được biên bản thỏa thuận giữa chính quyền Hàn Quốc và Posco, cam kết chính phủ sẽ chọn tập đoàn này khi nảy sinh các hợp đồng khẩn cấp. Người ký biên bản, không ai khác ngoài ông Park Chung Hee.

Tổng thống Hàn Quốc cũng thể hiện sự quan tâm qua việc đến thăm Pohang tới 13 lần chỉ trong 3 năm xây dựng nhà máy.

Khuôn viên nhà máy sắt thép của tập đoàn Posco.

Chỉ một năm sau khi nhà máy được đưa vào sản xuất, Công ty sắt thép Pohang ghi nhận doanh số 100 triệu USD, thanh toán hết sạch nợ.

Từ năm 1970 – 1992, khi ông Park từ chức, doanh số hàng năm của công ty đạt 38 triệu USD, lợi nhuận đạt 4,2 triệu USD. Doanh số hàng năm tăng 149 lần, lợi nhuận ròng tăng 40 lần.  

Cổ phần hóa

Mãi đến năm 1970, hầu hết các công ty sản xuất thép lớn trên thế giới đều hoạt động dưới dạng công ty quốc doanh, chịu sự giám sát chặt chẽ của chính phủ, được coi là trụ cột của nền kinh tế. 

Xu hướng này đổi chiều vào thập niên 80, khi nhiều nước bắt đầu cổ phần hóa doanh nghiệp sắt thép quốc doanh, điển hình là British Steel. Mục đích là để cải thiện tính cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Mức độ cạnh tranh trở nên đặc biệt khốc liệt sau khi Tổ chức thương mại quốc tế được thành lập năm 1998 để thúc đẩy quốc tế hóa.

Hàn Quốc cổ phần hóa Posco vào tháng 10/2000. Bộ máy quản lý mới chịu điều hành của một lãnh đạo tối cao, bị giám sát bởi một ban giám đốc đại diện cho quyền lợi của cổ đông.

Để làm được điều này, Posco thuê ngoài các giám đốc với vai trò cố vấn, điều chưa từng có tiền tệ trong các tập đoàn Hàn Quốc. Hiện tại, tỷ lệ cố vấn chiếm tới 60% ban lãnh đạo Posco.

 Tổng thống Hàn Quốc Park Chung Hee kiểm tra hoạt động của nhà máy tiền thân Posco.

“Hệ thống quản lý mới sau khi cổ phần hóa không thể giải quyết vấn đề trầm kha của công ty, Posco vẫn dễ bị ảnh hưởng bởi các tác nhân ngoại lai hơn so với các tập đoàn lớn khác như Samsung và Huyndai, những tập đoàn có duy nhất một lãnh đạo nắm toàn quyền”, một chuyên gia giấu tên nhận xét.

“Các cố vấn thuê ngoài có nhiệm vụ kiểm soát hoạt động của công ty, nhưng hầu hết số đó lại e ngại trước chính quyền và hiếm khi phản đối Chủ tịch Posco – người rõ ràng được chính phủ chỉ định và đỡ lưng”, ông nói thêm.

Bị trù dập

Mối quan hệ giữa Posco và chính quyền Seoul xấu đi sau khi ông Park Tae-joon bị chính quyền của Tổng thống Kim Đại Trung rờ gáy. Ông Park bị tình nghi nhận hối lộ vào tháng 2/1993.

Có tin đồn cho rằng ông bị “trù” vì từng yêu cầu ông Kim phải cam kết thiết lập hệ thống chính phủ dưới dạng nghị trường, khi ông Kim chạy đua Tổng thống vào năm 1992.

“Không thể phủ nhận Posco bị tác động từ chính trị, minh chứng qua việc hầu hết các chủ tịch đều rời ghế trước khi kết thúc nhiệm kỳ. Mỗi lần một bộ máy cầm quyền mới lên lãnh đạo, cả công ty lại nín thở vì không ai biết điều gì sẽ xảy ra. Năm nay, lịch sử lại lặp lại”, một lãnh đạo Posco tiết lộ.

Thật vậy, Chủ tịch thứ 6, ông Lee Ku-taek, từ chức trong lúc bị điều tra đưa hối lộ cơ quan thuế. Chủ tịch thứ 7 là ông Chung Joon-yang, đồng minh thân cận của cựu Tổng thống, hiện cũng đang bị điều tra.

Năm 2009, khi ông Chung lên nhậm chức, lợi nhuận hoạt động của Posco trượt từ 6,5 tỷ USD xuống 3,53 tỷ USD năm 2008. Con số này hồi phục lại 5 tỷ USD, nhưng lại rớt xuống 3,3 tỷ USD trong năm 2012.

Thoát ly chính trị

Kể từ khi ông Kwon Oh-joon lên ghế Chủ tịch, Posco đã có dấu hiệu được cải thiện. Năm 2014, công ty ghi nhận doanh số 59,4 tỷ USD, lợi nhuận hoạt động 2,9 tỷ USD. Mặc dù vậy, lợi nhuận ròng vẫn giảm từ 1,2 tỷ USD xuống 0,46 tỷ USD trong năm ngoái.

Công ty đang tiến hành tái cấu trúc bằng cách bán đi các công ty con làm ăn thua lỗ và cải thiện lợi thế cạnh tranh trên thị trường thép.

“Rất khó để hiểu quả của các chiến lược cải cách ngay lập tức xuất hiện trên sổ sách. Thay vì nhìn vào những con số, cần xem công ty mời chào thêm được bao nhiêu khách hàng trong tương lai”, chuyên gia Baek Jae-seung tại công ty Samsung Securities nhận xét.

Posco nhắm tới doanh thu trước thuế 7,8 tỷ USD trong năm 2016, doanh số bán thép đạt 50 triệu tấn trong năm 2015.

“Những công ty như Posco hoạt động theo chính sách kinh tế của chính phủ, vì đó là một trong những ngành công nghiệp trọng điểm của cả nước. Tuy nhiên công ty này cần tách độc lập khỏi chính trị. Chỉ khi đó nó mới duy trì được sức cạnh tranh trên thị trường”, ông Oh Deok-gyu, chuyên gia tại Viện nghiên cứu dịch vụ giám sát doanh nghiệp Hàn Quốc cho biết.

Ông Kim Sang-jo, Giám đốc Tổ chức thống nhất cải cách kinh tế Hàn Quốc nhận xét hệ thống giám sát của Posco hoạt động không hiệu quả vì không một ai có tinh thần của người làm chủ.

“Khi cổ đông không dám lên tiếng, những người không có cổ phần ở bên ngoài thường cố gắng lợi dụng quyền lực để điều hành công ty. Các cổ đông, và nhất là tổ chức đầu tư cần đi tiên phong để chọn ra các Giám đốc điều hành và cố vấn ngoài đủ dũng cảm để gạt yếu tố chính trị qua một bên”, vị chuyên gia này nói. 

LỀ PHƯƠNG