TPP sẽ gây chia rẽ ở châu Á?

Minh Tâm

20:28 29/10/2015

Trang mạng "The diplomat" mới đây đã đăng bài viết nhận định rằng Hiệp định Đối tác Kinh tế xuyên Thái Bình Dương (TPP) có nguy cơ gây chia rẽ ở châu Á. Thực tế cho thấy các thỏa thuận thương mại luôn tạo ra "kẻ thắng người thua" nên không có gì ngạc nhiên khi ngày càng có nhiều ý kiến lo ngại rằng TPP sẽ không được tất cả 12 nước thành viên phê chuẩn.

TPP sẽ gây chia rẽ ở châu Á?

Giá thuốc tại 11 nước TPP ngoài Mỹ sẽ tăng cao?

Đến nay, các nhà lập pháp Mỹ đang tập trung cao độ vào những tác hại cũng như lợi ích mà TPP có thể mang lại. Trong số những người bày tỏ thái độ hoài nghi về những lợi ích kinh tế của TPP có Thượng nghị sĩ Orrin Hatch, Chủ tịch Ủy ban Tài chính đầy quyền lực của Thượng viện. Hiện vẫn chưa có gì đảm bảo rằng quốc hội Mỹ sẽ thông qua TPP. Điều chắc chắn là khi cuộc bầu cử Tổng thống Mỹ đang tăng tốc, các mặt lợi và hại của một thỏa thuận thương mại lớn sẽ trở thành một chủ đề nóng bỏng.

Tuy nhiên, ngay cả khi sự ủng hộ và chống đối của mỗi bên được cân nhắc thì Nhà Trắng chắc chắn sẽ vẫn kiên quyết đối với các vấn đề về an ninh của TPP. Được xem như là một thành tố kinh tế của chính sách tái cân bằng rộng lớn hơn của Mỹ đối với châu Á, chính quyền của Tổng thống Mỹ Barack Obama đã thúc đẩy TPP như là "chìa khóa" để đảm bảo các mối quan hệ chiến lược của Mỹ với châu Á, một khuôn khổ đảm bảo sự gắn kết bền vững giữa Mỹ với một khu vực có nền kinh tế năng động và đông dân nhất thế giới. Tuy nhiên, có lý do để lo lắng rằng TPP thực sự có thể dẫn đến những căng thẳng gia tăng trong khu vực, không chỉ giữa Wasshington với Bắc Kinh.

Hiển nhiên, tất cả các hiệp định thương mại đều phản ánh lợi ích kinh tế cũng như an ninh giữa các nước tham gia và TPP không phải ngoại lệ. Tuy nhiên, việc nhấn mạnh đến khía cạnh an ninh của TPP xuất phát một phần từ thực tế rằng Trung Quốc không phải là một trong những thành viên sáng lập.

Hơn nữa, ngay cả khi Washington nhấn mạnh đến cái gọi là "cấu trúc mở" của TPP - có thể cho phép nhiều quốc gia khác, trong đó có Trung Quốc tham gia - thì một điều rất rõ là Nhà Trắng xem hiệp định này như một cách để Mỹ đóng vai trò dẫn dắt việc thiết lập các quy tắc thương mại trong tương lai trước khi Trung Quốc thực hiện việc đó. Chính quyền Obama cho rằng TPP sẽ củng cố các mối quan hệ chiến lược với các đồng minh châu Á như Nhật Bản, Australia, New Zealand và Singapore, đồng thời tăng cường quan hệ với một số nước có thể đối trọng với ảnh hưởng ngày càng tăng của Trung Quốc trong khu vực như Việt Nam và Malaysia.

Nhiều người cũng tin rằng quan hệ giữa 12 quốc gia thành viên của TPP sẽ trở nên gần gũi hơn không chỉ về mặt kinh tế mà còn cả trên khía cạnh an ninh. Thực tế cho thấy quan hệ kinh tế chặt chẽ hơn thường dẫn đến tăng cường hợp tác quân sự, chẳng hạn như trường hợp của Nhật Bản và Australia. Sau khi ký kết hiệp định thương mại tự do song phương (FTA) vào tháng 4-2014 và hiệp định này có hiệu lực từ đầu năm 2015, Tokyo và Canberra đã mở rộng hợp tác quốc phòng, góp phần củng cố mối quan hệ của cả hai với Mỹ.

Các quan điểm về một hiệu ứng lan tỏa tích cực của các thành viên TPP dưới chiếc ô của một chương trình thương mại chung không phải lúc nào cũng đúng. Ở Mỹ, người ta cho rằng Hàn Quốc sẽ là một trong những nước đầu tiên tham gia TPP khi được phê chuẩn bởi Hiệp định thương mại tự do tiêu chuẩn cao Mỹ-Hàn (KORUS) đã có hiệu lực từ tháng 3-2012. Hàn Quốc chắc chắn sẽ là một ứng cử viên nặng ký để tham gia TPP do KORUS được xem như một "tiêu chuẩn vàng" cho các hiệp định thương mại tự do.

Tuy nhiên, Hiệp định thương mại tự do Mỹ-Hàn lại miễn trừ phần lớn thị trường gạo - vốn rất nhạy cảm về chính trị - của Hàn Quốc. Chỉ riêng điều này cũng sẽ là một vấn đề chính trị lớn đối với tất cả các nước thành viên nếu Hàn Quốc đàm phán gia nhập TPP, và chắc chắn sẽ là một vấn đề tranh cãi với Nhật Bản (một thành viên sáng lập của TPP) bởi nước này đã buộc phải nhượng bộ đối với thị trường gạo không kém phần nhạy cảm chính trị của mình. Do vậy, bất cứ tranh cãi nào do các nhà đàm phán Nhật Bản đưa ra đối với việc tiếp cận thị trường gạo của Hàn Quốc chắc chắn sẽ làm tổn hại thêm mối quan hệ Seoul-Tokyo, vốn đã lạnh nhạt do hai bên tiếp tục bất đồng về vấn đề lịch sử và chủ nghĩa dân tộc gia tăng.

TPP không phải là hiệp định thương mại đa phương duy nhất đang được thảo luận ở châu Á. Nếu hội nhập kinh tế và ổn định khu vực lớn hơn là một mục tiêu thì đang có các khuôn khổ khác thay thế. Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) không chỉ bao gồm 10 nước thành viên Hiệp hội Các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) mà còn có cả Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Australia và New Zealand. Vẫn còn quá sớm để đưa ra nhận định về khả năng và thời điểm TPP được cả 12 quốc gia thành viên phê chuẩn. Nhưng rõ ràng RCEP vẫn nên tiếp tục tiến về phía trước bất chấp tương lai của TPP.


Thị trường gạo Hàn Quốc sẽ là một vấn đề gây tranh cãi giữa Seoul và Tokyo.

Một số ưu và nhược điểm của TPP

Trong khi đó, chuyên trang kinh tế "americaeconomia.com" cho rằng với TPP, Mỹ nhắm đến 2 mục tiêu công khai: thứ nhất là thiết lập một chế độ thương mại và điều tiết thị trường chung, mang nhiều đặc điểm của chính hệ thống Mỹ, và thứ hai là đưa sản phẩm và dịch vụ Mỹ tiếp cận một thị trường rộng lớn với 800 triệu dân và chiếm 40% GDP thế giới.

Thỏa thuận thương mại lớn nhất trong lịch sử, còn phải được quốc hội của 12 nước thành viên ký kết thông qua, sẽ “thổi bay” hàng nghìn loại thuế đang đánh vào các sản phẩm của Mỹ khi vào thị trường châu Á, cũng như các sản phẩm châu Á khi thâm nhập thị trường của nền kinh tế số một thế giới. Xét về khía cạnh thương mại và theo nghĩa tương đối, mỗi thành viên TPP đều giành được quyền tiếp cận tự do thị trường của 11 đối tác còn lại, và với việc các sản phẩm được trợ giá tại một số nước vẫn nằm ngoài thỏa thuận, rõ ràng tất cả các nước thành viên đều được lợi.

Tuy nhiên, có thể nói lợi ích thương mại đó chỉ là yếu tố phụ. Ngày nay, gần như tất cả các quốc gia trên thế giới đang dỡ bỏ dần hàng rào thuế quan của mình và nhiều nước đã có thỏa thuận tự do thương mại với các nhà cung cấp và thị trường chính của mình. Theo cách đó, việc giảm thuế của TPP có tác động không lớn. Tác động lớn thực sự - và cũng là điểm gây tranh cãi, đồng thời là điểm quan trọng nhất của hiệp định - chính là việc thống nhất các quy định, tiêu chuẩn, chế tài. Chính đặc điểm này biến TPP trở thành một thỏa thuận hội nhập kinh tế sâu sắc và chiến lược tương tự mô hình của Liên minh châu Âu.

Một số cải cách về quy định được tất cả các thành viên chào đón, một cách tương đối, như việc áp dụng tiêu chuẩn lao động của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), việc giảm bớt quyền hạn của các chính phủ trong việc hạn chế dòng thông tin tự do trên Internet hay các quy định về bảo vệ môi trường. Nhưng sự đồng thuận tương đối chỉ tới được điểm này. TPP áp đặt các quy định bảo vệ sở hữu trí tuệ quá khắc nghiệt. Ví dụ, một số loại dược phẩm được bảo vệ (sở hữu trí tuệ) 12 năm tại Mỹ nhưng tại các nước đối tác khác chỉ từ 0 tới 8 năm. Washington đã muốn áp đặt quy định 12 năm của mình lên toàn bộ các nước thành viên nhưng cuối cùng đã phải chấp nhận mức bảo hộ từ 5 tới 8 năm đang hiện hành tại đa số các nước. Nhưng dù vậy, giá cả các loại thuốc men tại 11 nước thành viên còn lại ngoài Mỹ chắc chắn sẽ tăng cao một khi TPP có hiệu lực.

Có lẽ điểm gây tranh cãi nhất của hiệp định này là việc trao cho các Cty nước ngoài sự bảo vệ hợp pháp trước các chính phủ của một quốc gia khỏi một số hoạt động “bất công” từ tịch biên, quốc hữu hóa cho tới các hành vi “phân biệt đối xử” tạo lợi thế cho Cty bản địa. Điều này về lý thuyết là công bằng, một Cty quốc tế có nguồn gốc từ châu Á hay từ các nước Mỹ Latinh như Chile, Mexico và Peru sẽ được bảo vệ tốt hơn khi hoạt động tại Mỹ. Nhưng trên thực tế, số lượng các tập đoàn xuyên quốc gia của tất cả các nước thành viên khác của TPP đều thấp hơn khá nhiều so với số lượng các tập đoàn toàn cầu của Mỹ.

Một điểm gây tranh cãi khác của TPP là việc nội dung văn bản này được coi là tài liệu mật và chỉ được giải mật 4 năm sau khi hiệp định có hiệu lực. Không phải là vô lý khi lập luận rằng công bố một văn bản quá phức tạp như TPP sẽ gây ra vô số cuộc tranh luận có thể gây khó khăn cho quá trình ký kết và thông qua hiệp định. Song việc giữ bí mật thỏa thuận nhưng từng phần nội dung vẫn bị rò rỉ qua Wikileaks đã gây ra nghi ngờ rộng rãi rằng hiệp định này phải giữ bí mật là do có nhiều điều phải che giấu.

Theo Báo Pháp luật & Xã hội

BizLIVE - Gặp gỡ