Vẫn lập lờ an toàn thực phẩm

Uyển Như

09:08 05/04/2015

Là vấn đề nhận được sự quan tâm của đông đảo người tiêu dùng lẫn cơ quan quản lý Nhà nước, nhưng cho đến nay quản lý an toàn thực phẩm (ATTP) vẫn là “bài toán” khó giải khi tồn tại không ít chồng chéo, bất cập trong quản lý.

Vẫn lập lờ an toàn thực phẩm

Người tiêu dùng còn hoài nghi về chất lượng các loại thực phẩm. Ảnh: Hữu Linh.

Yếu kém “tứ bề”

Theo báo cáo của Cục Quản lý chất lượng Nông lâm sản và Thủy sản (Nafiqad), Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT), 3 tháng đầu năm, đã có 25 tỉnh kiểm tra các cơ sở sản xuất kinh doanh vật tư nông nghiệp, nông lâm thủy sản theo Thông tư số 45/2014/TT-BNNPTNT. Kết quả cho thấy, các cơ sở loại C (không đủ điều kiện) vẫn còn cao, riêng trong lĩnh vực thủy sản chiếm tới 46%.

TS. Đào Thế Anh, Phó Viện trưởng Viện Cây Lương thực và Cây thực phẩm - Viện Khoa học nông nghiệp Việt Nam, Bộ NN&PTNT cho rằng, trước đây, Việt Nam chưa chú trọng kiểm soát ATTP nên không phát hiện tình trạng thiếu an toàn. Sau khi Luật ATTP ra đời năm 2010, nhiều vấn đề nhức nhối được phát hiện, xử lý, tuy nhiên vẫn chưa thể kiểm soát tốt tình hình.

“Đơn cử như ngay tại các siêu thị lớn, nhiều nơi gắn mác bán rau VietGap nhưng thực tế siêu thị chỉ mua một lượng nhất định rau VietGap “xịn” từ nông dân rồi trà trộn thêm nhiều loại rau không rõ nguồn gốc khác, đánh lừa người tiêu dùng. Điều này xuất phát từ việc mua rau VietGap đắt hơn vì chi phí đầu tư cao, trong khi siêu thị chỉ tăng giá bán được khoảng 20% so với rau thông thường, gây ảnh hưởng đến lợi nhuận kinh doanh”, TS. Đào Thế Anh nói.

Tại hội thảo tham vấn quốc gia về các thách thức trong thể chế quản lý ATTP ở Việt Nam mới đây, ông Nguyễn Như Tiệp, Cục trưởng Nafiqad thừa nhận, quản lý ATTP của Việt Nam vẫn còn bộc lộ nhiều điểm yếu.

Đó là hệ thống chính sách, pháp luật văn bản dưới luật của các bộ chậm ban hành, chưa hoàn toàn đồng bộ và hài hòa; chưa gắn giải pháp kỹ thuật với giải pháp kinh tế, thương mại. Bên cạnh đó, quản lý chất lượng, ATTP nông lâm thủy sản (đầu ra) với quản lý chất lượng vật tư nông nghiệp (thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y, phân bón, thức ăn chăn nuôi…) và hóa chất, phụ gia trong bảo quản, chế biến thực phẩm cũng thiếu sự gắn kết với nhau.

“Hệ thống kiểm soát ATTP tổ chức còn dàn trải, phân tán giữa các cấp, trong khi nguồn lực hạn chế cả về nhân lực, hạ tầng kỹ thuật và kinh phí hoạt động. Công tác thanh tra, kiểm tra chuyên ngành chưa bài bản, còn trùng lặp, chậm truy xuất, điều tra xử lý sự cố ATTP. Trong khi đó, tổ chức sản xuất kinh doanh nông sản còn manh mún, nhỏ lẻ, khó áp dụng tiến bộ kỹ thuật, quy trình sản xuất an toàn; thiếu phương thức liên kết bền vững giữa các nhà sản xuất nhỏ với nhà tiêu thụ, phân phối”, ông Nguyễn Như Tiệp nhấn mạnh.

Thu gọn đầu mối giám sát ATTP

Xung quanh câu chuyện quản lý ATTP, bà Lucia Frick, tư vấn viên của Bộ Ngoại giao, Thương mại và Phát triển Canada (DFATD) nhận định, ở Việt Nam hiện không ai biết số liệu thực tế bao nhiêu % sản phẩm của mỗi chủng loại đảm bảo an toàn. Các bộ, ngành có báo cáo nhưng là báo cáo nội bộ, dù có kiểm tra giám sát hoạt động sản xuất kinh doanh, nhưng danh tính các cá nhân và DN vi phạm không được chia sẻ nên không ai biết rõ DN nào vi phạm.

Ngoài ra, về mặt lý thuyết, Việt Nam đã có một khuôn khổ pháp lý và thể chế quản lý ATTP rất tốt nhưng trên thực tế thì còn nhiều thiếu hụt và chồng chéo. Hoạt động của thanh tra về ATTP kém hiệu quả do cán bộ thanh tra phát hiện sai phạm nhưng không có quyền thu giữ hàng hóa nguy hại, vì quyền thu giữ lại thuộc về cơ quan khác.

Hoạt động kiểm nghiệm thực phẩm lẽ ra đóng vai trò rất quan trọng, song điều đáng bàn là có sản phẩm khi nhiều cơ quan cùng tham gia kiểm nghiệm lại cho ra những kết quả trái ngược nhau… Theo bà Lucia Frick, để giải quyết “bài toán” ATTP ở Viêt Nam hiện nay cần thành lập một cơ quan quản lý ATTP duy nhất, tách biệt, đảm bảo tính độc lập và khách quan.

Còn ông Nguyễn Như Tiệp lại cho rằng, để chất lượng quản lý ATTP được nâng cao, điều quan trọng là phải điều chỉnh tổ chức lực lượng của hệ thống quản lý, kiểm soát ATTP nhằm tăng cường phối hợp quản lý, kiểm soát hiệu quả trong toàn chuỗi cung ứng thực phẩm. Bên cạnh đó, đổi mới cơ chế chính sách, huy động nguồn lực đầu tư cho sản xuất kinh doanh nông sản an toàn quản lý, kiểm soát ATTP cũng là việc phải tính toán nghiêm túc.

Một số chuyên gia nhận định, về dài hạn từ năm 2020 cần thành lập cơ quan quản lý ATTP quốc gia trực thuộc Chính phủ trên cơ sở Cục ATTP (Bộ Y tế), Viện Kiểm nghiệm ATTP (Bộ Y tế) và Nafiqad.

Tuy nhiên, trước mắt, điều phải làm ngay là hoàn thiện cả hệ thống văn bản quy phạm pháp luật lẫn tăng cường năng lực bộ máy tổ chức thực thi pháp luật ATTP. Đồng thời, hoàn thiện văn bản thể chế hóa quản lý ATTP tại chợ đầu mối và chợ bán lẻ, lò mổ nhỏ đạt tiêu chuẩn ATTP và chính sách khuyến khích các tác nhân sử dụng các cơ sở này hiệu quả.

Ngoài ra, trong ngắn hạn từ năm 2015 phải thu gọn đầu mối quản lý giám sát ATTP theo 3 chuỗi ngành hàng trong Bộ NN&PTNT (trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản) và Nafiqad là cơ quan đầu mối, điều phối ATTP trong Bộ NN&PTNT.  Tại cấp Trung ương cũng phải thay đổi về phân công nhiệm vụ quản lý ATTP, tập trung đầu mối giám sát ATTP, tiến tới tách biệt với quản lý chất lượng và GAP…

Ông Huỳnh Quang Đấu, Tổng giám đốc Công ty CP Rau quả thực phẩm An Giang kiêm Phó Chủ tịch Hiệp hội rau quả Việt Nam:

Cần sự phối hợp đồng bộ, thực chất

Để quản lý ATTP hiệu quả, sự kết hợp giữa 3 Bộ: NN&PTNT, Công Thương, Y tế đóng vai trò rất quan trọng. Hiện nay, mối gắn kết giữa các bộ, ngành còn khá lỏng lẻo từ Trung ương tới địa phương. Ngoài ra, Chính phủ cũng cần chú trọng đầu tư hài hòa ở cả cấp Trung ương lẫn địa phương về các yếu tố như công nghệ kiểm dịch, năng lực trình độ chuyên môn của cán bộ…. Điều này sẽ giúp DN có nhiều thuận lợi, tránh được tình trạng có những mặt hàng rau quả XK, DN không thể tiến hành kiểm tra, kiểm dịch ngay tại địa phương mà phải vận chuyển đi nơi khác, thậm chí gửi ra nước ngoài làm chi phí bị đội lên.

Bà Shashi Sareen, chuyên gia cao cấp về ATTP và dinh dưỡng thuộc Văn phòng khu vực châu Á - Thái Bình Dương của Tổ chức Nông lương thế giới (FAO):

Phải minh bạch thông tin

Muốn làm tốt công tác quản lý ATTP, Việt Nam cần phải có các hệ thống quản lý và kiểm soát quốc gia mạnh trong ngành thực phẩm. Vai trò và trách nhiệm đối với ATTP của mọi thành viên trong chuỗi thực phẩm cần phải minh bạch. Điều quan trọng là người dân hay bất cứ tổ chức, đơn vị kinh doanh nào cũng có quyền được tiếp cận thông tin về ATTP. Ngoài ra, quản lý ATTP ở Việt Nam cũng cần làm rõ các lĩnh vực còn tranh cãi như: Chương trình kiểm soát rủi ro, thu hồi và truy xuất nguồn gốc, nghiên cứu và phát triển năng lực cho cán bộ các cấp về vấn đề này.

TS. Thierry Rocaboy, Phó Chủ tịch Tiểu ban Thực phẩm, Nông nghiệp và Nuôi trồng thủy sản thuộc EuroCham (FAASC):

Lập một đơn vị quản lý ATTP thực phẩm

Năm 2015, FAASC đang chuẩn bị thực hiện dự án ATTP để tăng trưởng bền vững (SAFEGRO). Dự án sẽ tư vấn cho Chính phủ Việt Nam về việc thành lập một Cơ quan quản lý ATTP đặt dưới sự chỉ đạo của một bộ duy nhất. Cơ quan quản lý ATTP tập trung cần kết hợp các cơ cấu tổ chức cấp quốc gia và địa phương vào một cơ cấu mới; hợp tác với các quốc gia láng giềng để giải quyết các vấn về ATTP tại cửa khẩu.

Nhiệm vụ của cơ quan này là đóng góp ý kiến cho các nhà hoạch định chính sách (Thủ tướng Chính phủ và Quốc hội), tham gia giám sát việc thực hiện các yêu cầu về ATTP trong các khâu kiểm tra, cấp chứng nhận và kiểm soát hàng hóa NK, XK; xử lý các vấn đề liên quan đến nhãn mác và quảng cáo; đăng ký và cấp giấy phép cho các DN kinh doanh, chế biến và lưu trữ thực phẩm; tổ chức kiểm tra và cung cấp thông tin cho các cuộc điều tra liên quan đến ATTP; báo cáo và cảnh báo các trường hợp liên quan đến an toàn chuỗi cung ứng thực phẩm như thuốc trừ sâu, phân bón, thức ăn gia súc…

Theo Báo Hải Quan