Vụ Formosa: Đây là dịp để Việt Nam tuyên bố “chọn cá, không chọn thép”

Mạnh Nguyễn

09:34 02/07/2016

BizLIVE - Cuối cùng, dù không ai muốn sự cố này xảy ra, nhưng đây cũng là dịp để Việt Nam tuyên bố rõ: Việt Nam chọn cá chứ không chọn thép, chọn phát triển bền vững, phát triển xanh chứ không chọn phát triển xám.

Vụ Formosa: Đây là dịp để Việt Nam tuyên bố “chọn cá, không chọn thép”

Cuộc sống người dân ven biển miền Trung điêu đứng vì sự cố môi trường do Formosa gây ra.

Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan đã nhấn mạnh như vậy trong cuộc trao đổi với BizLIVE về sự cố môi trường nghiêm trọng tại biển 4 tỉnh miền Trung vừa qua và những bài học để lại sau sự cố.
Những vấn đề còn bỏ ngỏ
Chính phủ đã công bố nguyên nhân, thủ phạm để xảy ra sự cố cá chết. Phía Formosa cũng cam kết bồi thường thiệt hại kinh tế cho người dân, bồi thường xử lý môi trường biển số tiền 500 triệu USD? Bà có bình luận như thế nào về cách xử lý này?
Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan: Tôi đánh giá cao cố gắng của Chính phủ trong việc tìm ra nguyên nhân, thủ phạm gây cá chết hàng loạt với đầy đủ chứng cớ về khoa học và pháp lý để buộc Formosa phải cúi đầu nhận tội. 
Thực ra ngay từ đầu, tôi cũng như rất nhiều người đã vô cùng lo lắng và mong mỏi Chính phủ công bố nguyên nhân cá chết và các biện pháp khắc phục càng sớm càng tốt để người dân 4 tỉnh có thể sớm trở lại sinh sống bình thường.
Nhưng rồi tôi cũng hiểu quá trình tìm kiếm, xác định nguyên nhân một cách chính xác là vô cùng phức tạp, khó khăn, và cũng không thể tách với việc xác định thủ phạm gây ra tai họa để xử lý toàn bộ vụ này. Bây giờ Chính phủ đã công bố, vậy là bước đầu Chính phủ đã làm được như cam kết với nhân dân.
Vấn đề quan trọng tiếp theo là giám sát thật nghiêm việc Formosa thực hiện những cam kết của họ, với chương trình và thời hạn rõ ràng, minh bạch. Họ đã cam kết khắc phục hậu quả và không tái phạm, thì phải theo dõi, giám sát họ thực hiện đầy đủ, nghiêm túc, kịp thời mọi việc cần thiết để đảm bảo không tái phạm.
Chừng nào họ chưa làm những việc đó hoặc chưa đảm bảo chất lượng khắc phục như cam kết, thì không thể để họ đưa nhà máy vào hoạt động. Thậm chí nếu họ cố tình kéo dài, không thực hiện cam kết thì có thể đóng cửa nhà máy của họ.
Về số tiền họ đền bù, thoạt nghe tưởng là lớn, nhưng thực ra số tiền đó mới chỉ đáp ứng những đòi hỏi bức bách trước mắt về đền bù ngay cho những thiệt hại gây ra cho người dân 4 tỉnh và phần nào để xử lý môi trường biển khu vực bị nhiễm độc. Vẫn còn có những thiệt hại không dễ dàng tính ngay một cách đầy đủ bằng tiền, nhất là khi xử lý những vấn đề dài hạn, ví dụ như cuộc sống trong tương lai lâu dài của người dân, hay môi trường , hệ sinh thái biển liệu bao giờ mới có thể khôi phục lại như cũ.
Vì vậy phải ràng buộc trách nhiệm của Formosa về lâu về dài, nhất là trong việc xử lý môi trường, chứ không thể để họ coi việc trả 500 triệu đô la là đủ để rũ hết trách nhiệm.
Ngoài ra cũng có nhiều thông tin cụ thể chưa được giải đáp trong vụ việc này. Ví dụ chưa thấy nói rõ những chất gây độc hại sẽ được khắc phục như thế nào, trong bao lâu, ai thực hiện, ai giám sát, chi phí ước tính thế nào? Liệu sau khi khử độc bao lâu thì phục hồi lại được các hoạt động đánh bắt hoặc nuôi trồng hải sản của ngư dân, ở những vùng nào? Những vùng không thể trở lại nghề cá được là những vùng nào, chương trình hỗ trợ người dân chuyển đổi công việc ra sao… 
Thời gian đối với người dân rất quan trọng, vì mất càng nhiều thời gian thì người dân càng lâu được trở lại cuộc sống bình thường.
Đặc biệt đối với những người phải chuyển đổi nghề, từ bỏ công việc và phương tiện sinh sống mà họ đã quen thuộc từ nhiều đời để chuyển sang công việc khác, rất cần sớm công bố và trực tiếp xin ý kiến họ để biết và cố gắng đáp ứng cao nhất yêu cầu của họ.
Xử lý nghiêm cán bộ buông lỏng quản lý, giám sát đối Formosa
Để xảy ra sự cố môi trường lớn như vừa qua, có ý kiến cho rằng cần phải xử lý nghiêm những cán bộ Việt Nam để xảy ra sai sót trong quá trình quản lý, giám sát?
Chắc chắn chúng ta còn phải truy cứu tiếp các cơ quan và cá nhân phía Việt Nam có trách nhiệm nhưng đã quá dễ dãi về tiêu chuẩn môi trường với Formosa từ đầu hoặc đã buông lỏng quản lý, giám sát đối với Formosa trong quá trình hoạt động để xảy ra thảm họa này.
Phải làm rõ tất cả, vừa để những ai làm sai phải bị trừng phạt về hậu quả việc làm của họ, vừa để răn đe, ngăn chặn những trường hợp tương tự có thể xảy ra trong tương lai. 
Tôi mong nhà nước sẽ xử lý thật minh bạch, thật nghiêm đối với bất cứ cơ quan, cá nhân nào có tội trong vụ này, đúng như quy định của pháp luật, chứ không thể chỉ kiểm điểm, phê bình, rút kinh nghiệm hay xử lý nội bộ như nhiều vụ việc khác.
Lâu nay, tai tiếng về sự lộng hành của Formosa và mối nghi ngờ, thắc mắc về sự “chiều chuộng” quá mức của phía ta đối với Formosa đã khá nhiều. Vụ này quá lớn và nghiêm trọng, không thể để chìm xuồng. Nhân dân và các nhà đầu tư đang nhìn vào xem Đảng, Chính phủ xử lý những người có trách nhiệm của mình trong vụ này ra sao.
Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan  
Việt Nam chọn tôm cá, không chọn thép
Người dân nên ứng xử như thế nào đối với thủ phạm Formosa?
Tôi nghĩ, nhiều người chắc cũng như tôi, không thể nén được sự căm giận đối với kẻ đã gây ra thảm họa môi trường lớn và dã man chưa từng có ở nước ta như Formosa. Nhất là như chính phía Đài loan cho biết, ngay từ đầu Formosa chọn Việt Nam và Hà Tĩnh để làm nhà máy đã nhằm tận dụng tiêu chuẩn và chi phí thấp về môi trường, nghĩa là họ biết có thể sẽ đầu độc biển Việt Nam nhưng họ cứ làm.
Câu trả lời ngang ngược của người đại diện Formosa khi sự cố xảy ra - “Việt Nam phải chọn thép hay chọn tôm cá” – cũng nói lên điều đó.
Rồi trong quá trình điều tra, nếu không mất bao công sức của hàng trăm chuyên gia trong nước và quốc tế, hàng trăm người của các cơ quan Việt Nam, kể cả các vị lãnh đạo cao cấp của các bộ ngành, hàng nghìn người dân, để tìm ra và đưa ra những bằng chứng không thể chối cãi, nếu không có sức ép của công luận ở cả Việt Nam và Đài loan, thì Formosa đâu có dễ dàng cúi đầu chịu tội!
Bây giờ, khi Chính phủ đã làm việc và có thỏa thuận bước đầu với họ về cách giải quyết vụ này, thì tôi nghĩ ta hãy tạm chấp nhận cho họ đền tội.
Nhưng chắc chắn người dân sẽ giám sát chặt chẽ cả Formosa lẫn các cơ quan Việt Nam có liên quan trong việc thực hiện các cam kết đã đưa ra.
Cũng cần nói thêm, trong quá trình hoạt động ở Việt Nam tám năm qua, Formosa cũng đã từng vi phạm cả những qui định như về lao động, thuế, xả rác thải rắn…
Riêng về môi trường, Formosa có “tiền sử” xấu ở một số nước, kể cả ở Đài loan, rồi nay là Việt Nam, và nguy cơ ngành thép của họ gây ô nhiễm không khí, rác thải rắn , nước thải…tác hại lên trời, biển, đất và lòng đất của chúng ta vẫn còn rất lớn. 
Vì vậy thái độ nghiêm khắc và việc tăng cường sự giám sát mọi mặt hoạt động của Formosa từ phía nhà nước và người dân Việt Nam là hoàn toàn chính đáng và cần thiết.
Người dân Việt Nam đã và đang ứng xử với Formosa một cách ôn hòa, kiềm chế, còn tương lai chúng ta sẽ ứng xử như thế nào sẽ hoàn toàn phụ thuộc vào cách họ thực hiện các cam kết và tuân thủ luật pháp của đất nước Việt Nam, tôn trọng quyền lợi của người dân Việt Nam, đặc biệt về môi trường.
Vụ Formosa mang lại bài học như thế nào trong thu hút đầu tư FDI?
Chắc chắn Việt Nam phải thay đổi cách thu hút và quản lý các dự án đầu tư, cả FDI và đầu tư trong nước, cả đầu tư của khu vực tư và khu vực công. Không thể chấp nhận đánh đổi đầu tư bằng môi trường được. Chúng ta đã trả giá quá nhiều, quá đắt về môi trường rồi, đủ để phải tỉnh lại và thay đổi mạnh mẽ. 
Bài toán về môi trường phải được tính đủ trong mọi dự án. Dứt khoát không chấp nhận những dự án có chi phí môi trường quá cao, hoặc nguy cơ gây ô nhiễm lớn mà ta chưa có khả năng kiểm soát.
Quá trình thẩm định, đánh giá tác động về môi trường của mọi dự án phải công khai, minh bạch, có sự tham gia ý kiến một cách thực chất của các chuyên gia độc lập và người dân ở nơi làm dự án và các vùng lân cận có thể bị ảnh hưởng. 
Các tiêu chuẩn về môi trường phải được đưa ra thật chặt chẽ, minh bạch, phù hợp với thông lệ quốc tế và với đòi hỏi ngày càng cao về trách nhiệm của mọi quốc gia đối với các vấn đề môi trường, nhất là khi môi trường đã trở thành vấn đề toàn cầu như ngày nay.
Về quản lý đầu tư, phải thắt chặt kỷ cương và tăng cường tính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình của các cơ quan và cá nhân có trách nhiệm trong việc quyết định và giám sát thực hiện các dự án đầu tư. Bất cứ ai, ở cấp nào vi phạm hoặc không làm tròn nhiệm vụ cũng phải nghiêm trị.
Cũng cần thay đổi cách phân cấp quyết định các dự án đầu tư. Cần tập trung quyền lực và trách nhiệm về cho Chính phủ trung ương , đặc biệt trong quyết định đối với dự án lớn về quy mô hoặc phức tạp về kinh tế-kỹ thuật, trong đó có vấn đề môi trường. Phân cấp cho các địa phương phải rất rõ về quyền hạn, trách nhiệm, phù hợp với năng lực quản lý của các địa phương. 
Cuối cùng, dù không ai muốn sự cố này xảy ra, nhưng đây cũng là dịp để Việt Nam tuyên bố rõ: Việt Nam chọn cá chứ không chọn thép, chọn phát triển bền vững, phát triển xanh chứ không chọn phát triển xám.
Xin trân trọng cám ơn bà về cuộc trao đổi này !

MẠNH NGUYỄN

BizLIVE - Gặp gỡ