“Hiện tượng” giáo dục Việt Nam dưới góc nhìn chuyên gia quốc tế

Kiều Châu

11:00 17/07/2016

BizLIVE - Trong các bài kiểm tra quốc tế, Việt Nam đã chứng tỏ là một trong những nước chịu khó đầu tư cho giáo dục không kém gì các nước giàu, mặc dù mức thu nhập bình quân của Việt Nam chỉ ở mức trung bình, trang Business Insider nhận xét. 

“Hiện tượng” giáo dục Việt Nam dưới góc nhìn chuyên gia quốc tế

Học sinh Việt Nam ít đi học muộn, ít vắng mặt không phép, và ít bỏ học hơn các nước đang phát triển khác.

Theo lẽ thường, sức mạnh kinh tế của một quốc gia luôn tỷ lệ thuận với kết quả kiểm tra trình độ của học sinh quốc gia đó thông qua các bài kiểm tra nhất định.
Nhưng với Việt Nam, một nước có GDP bình quân đầu người chỉ bằng một phần nhỏ của Mỹ, kết quả kiểm tra lại tốt hơn mong đợi rất nhiều, và không ai biết lý do tại sao.
Các nhà nghiên cứu từng thực hiện hai bài kiểm tra so sánh quốc tế nhằm tìm ra bí ẩn "hiệu ứng Việt Nam”. Trong đó, bài kiểm tra của TIMMS cho thấy, kết quả kiểm tra của Việt Nam cao hơn hẳn các nước có cùng mức GDP bình quân đầu người. 
Graph 1
Kết quả kiểm tra của học sinh Việt Nam cao hơn hẳn so với các nước có cùng mức GDP bình quân đầu người. 
Một bài báo của Abhijeet Singh một vài năm trước đã nghiên cứu các kết quả của TIMMS, thấy rằng lợi thế của Việt Nam là trẻ em bắt đầu đi học sớm và dễ đạt điểm kiểm tra vượt các nước đang phát triển khác, từ những đứa trẻ mới năm tuổi, cho đến các độ tuổi tiếp theo, khoảng cách này cũng ngày càng tăng lên.
Bài viết cho thấy "một năm học ở trường tiểu học Việt Nam tạo ra được nhiều kỹ năng hơn đáng kể so với một năm học ở các trường tiểu học Peru hay Ấn Độ", Lee Crawfurd viết trong một bài đăng blog nghiên cứu về nâng cao hệ thống giáo dục trực tuyến. 
Mới đây, một bài báo mới của các nhà nghiên cứu thuộc Ngân hàng Thế giới - Suhas D. Parandekar và Elisabeth K. Sedmik - đã cố gắng lý giải về nguyên nhân khiến cho chất lượng giáo dục của Việt Nam lớn hơn một số nước hay tại sao Việt Nam lại có các ngôi trường tốt hơn các nước khác? Họ đã nghiên cứu Chương trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA), sử dụng điểm số từ năm 2012.
Chỉ có bảy quốc gia đang phát triển khác ngoài Việt Nam tham gia PISA, và Việt Nam là nước có GDP bình quân đầu người thấp nhất trong số đó. Tuy nhiên, Việt Nam lại có điểm số kiểm tra cao hơn các quốc gia đang phát triển trên. 
Graph 2
Biểu đồ điểm môn toán mà học sinh Việt Nam đạt được so với GDP đầu người.
Điểm số mà học sinh Việt Nam đạt được cao ngoài mong đợi, sánh ngang với Phần Lan, Thụy Sĩ và vượt xa Colombia hay Peru. Đối với môn toán, cách biệt điểm số của Việt Nam so với điểm trung bình của bảy quốc gia đang phát triển khác lên tới 128 điểm.
Nếu so sánh với thang điểm 70 điểm toán tương ứng với cấp độ "hoàn toàn thông thạo", thì điểm số môn toán mà học sinh Việt Nam đạt được đại diện cho khoảng 2 năm học ở các nước OECD điển hình. Điều này đồng nghĩa với việc có một sự khác biệt gần ba năm giữa trình độ giáo dục của Việt Nam và các nước đang phát triển khác cùng tham gia chương trình PISA.
Vậy điều gì đang xảy ra?
Các nhà nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới đã sử dụng các dữ liệu PISA - trong đó bao gồm các câu hỏi về nền tảng của học sinh, kinh nghiệm học tập, và hệ thống trường - để tìm ra những điều mà Việt Nam đã làm được cho học sinh tốt hơn rất nhiều so với sự thịnh vượng của quốc gia. Họ phát hiện ra rằng đầu tư cho giáo dục và "khác biệt văn hóa" có thể là một nửa nguyên nhân dẫn đến điểm số khác biệt.
Rất nhiều những "khác biệt văn hóa" đã ảnh hưởng tới đặc điểm của học sinh. Nói chung, học sinh Việt Nam thường tập trung hơn và học hành nghiêm túc hơn; ít đi học muộn, ít vắng mặt không phép, và ít bỏ học hơn. Thêm vào đó, học sinh Việt Nam cũng học thêm ngoài giờ nhiều hơn khoảng 3 giờ mỗi tuần so với học sinh các nước đang phát triển khác. Học sinh Việt Nam ít lo lắng về toán học, và tự tin hơn về cách thức sử dụng nó trong tương lai.
Ngoài ra, còn có rất nhiều sự khác biệt khác. Các bậc cha mẹ ở Việt Nam có nhiều thời gian can thiệp vào việc học tập của con em họ, và giúp đỡ hoặc gây quỹ tại trường. Về mặt cấu trúc, hệ thống giáo dục cũng tập trung hơn. Giáo viên ít quyền kiểm soát hơn - hiệu suất của họ được giám sát nhiều hơn; cũng như coi trọng thành tích học tập của học sinh hơn so với các quốc gia đang phát triển khác.
Nhưng một điều quan trọng không kém là Việt Nam dường như đầu tư vào giáo dục nhiều hơn so với các nước phát triển khác, đặc biệt là so với mức GDP thấp hơn hẳn. Việt Nam không chỉ tập trung các trường học ở các thành phố và mà còn xây dựng nhiều trường học tại các làng và thị trấn nhỏ, tất cả những thứ đó có thể tạo nên một hệ thống giáo dục tốt hơn.
Mặc dù có những bất lợi về kinh tế, nhưng Việt Nam lại có chất lượng cơ sở hạ tầng trường học tốt hơn, cũng như các nguồn tài nguyên giáo dục từ nhà trường lớn hơn. Và mặc dù có lượng máy tính ít hơn, nhưng khả năng kết nối Internet của học sinh Việt Nam vẫn tốt hơn, điều mà được các nhà nghiên cứu giải thích như là bằng chứng về sự gia tăng đầu tư của Việt Nam vào các trường học.
Bên cạnh đó, học sinh Việt Nam cũng được tiếp cận giáo dục sớm hơn, bằng chứng là số lượng và tỷ lệ trẻ em được đi học mầm non lớn hơn hẳn các nước khác.
Tất nhiên, tất cả những yếu tố trên kết hợp với nhau chỉ là một nửa nguyên nhân dẫn đến khoảng cách thành tích. Phần còn lại của “hiện tượng Việt Nam” vẫn còn là một điều bí ẩn. Nhưng kết quả trên là một dấu hiệu tích cực cho giáo dục và nghiên cứu kinh tế, đồng thời, cho cả thế giới có một cái nhìn rõ nét hơn về những gì mà một quốc gia đang phát triển có thể làm được như một nước giàu có.

KIỀU CHÂU